آموزش جهت یابی در طبیعت (قسمت پنجم)

0

 

قسمت پنجم _ آموزش نقشه و نقشه خوانی

نقشه خوانی

نقشه خوانی مقدمه اي بر تفسیر نقشه است و نقشه تصویري از پدیده هاي طبیعی یا انسانی سطح زمین است که روي یک ورق کاغذ یا هر سطح دیگر با مقیاس مشخص ترسیم می شود و در تفسیر نقشه ممکن است از اصول و روشهاي متفاوت استفاده شود ، ولی اصول کلی در خواندن همه نقشه ها و استفاده از اطلاعات در همه ي آنها از قواعد یکسانی تبعیت میکنند، نقشه ها در شکل ، اندازه و هدف باهم متفاوتند و هردسته از مردم براي مقاصد خاصی از آنها استفاد می کنند. کوه نوردان براي عبور ازارتفاعات وجنگل نیزاز این کروکی ساده استفاده می کنند.

-براي رسم کردن کروکی نکات زیر باید مورد توجه قرار گیرد .
-شمال منطقه ي مورد نظر در کروکی مشخص شود
-زاویه بندي مسیر هاي اصلی و راه هاي فرعی نسبتا دقیق رسم شود.

 

تعريف نقشه
در لغت نامه دهخدا ذيل کلمه نقشه آمده است:

صفحه کاغذی که در روی آن شکل و صورت چيزی را رسم کرده ، می نمايانند… طرح و تصويری که به مقياسی بسيار کوچکتر از محله ,راه يا شهر يا مملکت يا قاره يا کره زمين برکاغذ رسم کنند تا به دلالت آن موقعيت طبيعی،اقتصادی و سياسی و ديگر مشخصات آن سرزمين را به ديگر بشناسانند. فرهنگ نظام به کوشش سيد محمد علی داعی الاسلام در مورد نقشه چنين می نويسد: شکل مخصوص که برای عمارت يا آبادی يا زمين يا جزئی از آن روی کاغذ و جز آن کشند. و در فرهنگ بزرگ سخن ، نقشه را چنين تعريف می کند: نقشه نموداری از يک ناحيه از زمين يا آسمان که معمولا روی سطح صاف ترسيم شود. بنابراين نقشه تصويری افقی و قراردادی بخشی از سطح زمين يا منطقه جغرافيايی و يا از تمام کره زمين است که به طريق هندسی ، عوارض موجود در سطح زمين را بر روی سطح مستوی نشان می دهد.
به لحاظ لغوی نقشه واژه ای عربی به معنی يک نقش از هر چيزی است. از اين رو نقشه جغرافيايی ، نمايش سطح زمين يا قسمتی از آن بر روی يک سطح هموار خواهد بود. نقشه خوانی عبارت است از : استفاده از نقشه به منظور پی بردن به ويژگی های سطح زمين که در آن منعکس شده است.و برای آن که به ويژگی های مورد اشاره پی ببريم ابتدا بايد بدانيم که در يک نقشه چه چيزهايی قابل مشاهده است. در يک نقشه جغرافيايی معمولا ” عوارض و پديده های طبيعی يا انسانی ، مقياس ، طول و عرض جغرافيايی، جهت شمال ، علائم راهنما مبتنی بر اصول و فنون نقشه کشی ، ارتفاع سيستم تصويری و…. قابل مشاهده است .با اين اوصاف تعريف ديگری را می توان از نقشه ارائه نمود:

نقشه جغرافيايی عبارتست از : صفحه ای مسطح که بر روی آن پديده های طبيعی يا انسانی تمام يا بخشی از سطح زمين را به طور مجزا يا آميخته با يکديگر نمايش داده و ابعاد آن عوارض را با به کار گيری تکنيک ها و ابزار خاص و فنی به نسبت معينی کوچک کرده و موقعيت رياضی آنها را با استفاده از علائم قراردادی مشخص نموده باشند.

انواع نقشه
نقشه ها دارای انواع مختلفی هستند و بر اساس مشخصات ، اطلاعات و کاربرد آنها قابل دسته بندی خواهند بود. ساده ترين شکل دسته بندی نقشه شامل نقشه های توپوگرافی، موضوعی، راهنمای شهری و راههاست. اما می توان اين طبقه بندی را به شکل کاملتری ارائه نمود مثلا طبقه بندی برمبنای موضوع ، هدف ، مقياس ، محتوا و زمينه کاربری . نقشه ها بر اساس موضوع شامل نقشه های طبيعی ، انسانی ، اقتصادی و …که هر يک خود انواع ديگری دارندمثلا نقشه های طبيعی شامل نقشه های زمين شناسی،ژئومورفولوژی، اقليمی، منابع آب،خاکها،پوشش گياهی، آمايش سرزمين،کاربری اراضی و… می باشند و در همين مرحله نيز قابل تقسيم بندی جزئی تری هستند به طوری که نقشه های اقليمی به نقشه های ديناميک اقليمی ، سينوپتيک و… تقسيم ميشوند. نقشه های انسانی شامل نقشه های جمعيتی،پراکندگی جمعيت ، گروه های سنی، مهاجرت ، روستائی ، شهری ، توريستی، سياسی، تفريحی، فرهنگی، پراکندگی مذاهب،و…. می باشند. نقشه های اقتصادی شامل نقشه های پراکندگی صنايع ، تنوع کشت، توزيع خدمات، محصولات صنعتی يا کشاورزی،صادرات و واردات و يا ترکيبی از چند نوع قبلی می توانند باشند. نقشه های ناهمواری دسته ای ديگر از نقشه ها بر مبنای موضوع هستند که شامل نقشه های توپوگرافی ، هيپسومتری ، هاشور ، سايه روشن و …. هستند. چنانچه بخواهيم نقشه ها را برمبنای هدفشان تقسيم بندی کنيم می توانيم به نقشه های نظامی ، دريانوردی ، کوهنوردی ، بازاريابی و… اشاره کنيم. راه ديگر دسته بندی نقشه ها بر اساس محتوای اطلاعات درون نقشه هاست. از اين جهت می توان نقشه ها را به دو گروه عمده تقسيم نمود:

١- نقشه های عمومی شامل نقشه های جهان نما، قاره ای ، منطقه ای ، کشوری ، استانی ، و…
٢- نقشه های ويژه شامل نقشه های ناوبری هوايی توريستی، کاداستر ( ثبت املاکی) ، نقشه های طرح جامع و پيش بينی آينده و….

اسم و عنوان نقشه

اسم و عنوان نقشه معمولا معرف مهترین یا برجسته ترین عارضه موجود در نقشه خصوصا شهرها و آبادیهای آن است. عنوان نقشه اغلب در قسمت شمالی نقشه ، در وسط یا سمت راست نوشته می شود و به منظور تسهیل در پیدا نمودن نقشه مورد نظر ، اسم نقشه در پایین نقشه به اندازاه کوچکتر تکرار می گردد.

 

توجیه ابتدایی نقشه

نقشه را باید طوري در مقابل خود قرار دهیم که جهت آن درست باشد. یعنی هنگام استفاده از آن شمال نقشه با جهت ایستادن ما منطبق باشد و کج یا وارونه نباشد.

 

استفاده از راهنماي نقشه

در کنار هر نقشه، فهرستی از علایم و رنگ هایی وجود دارد که در آن نقشه به کار رفته اند معمولاً شکل علایم راهنما به شکل واقعی چیزي که می خواهند آن را نشان بدهند بسیار نزدیک است.

 

مقیاس نقشه
میزان کوچک شدن نقشه نسبت به اندازه ي واقعی آن را ، مقیاس نقشه می گویند.
مقیاس نقشه ها ممکن است کسري (عددي) یا ترسیمی (خطی) باشند.
مثلاً اگر طول جاده اي بین دو شهر 20 کیلومتر باشد و روي نقشه اي 20 سانتی متر دیده شود.مقیاس آن 1/100000 می باشد.

گاهی در کنار نقشه خطوط تیره و روشنی به شکل خط کش می بینیم که اعدادي را بالا یا پایین آن نوشته اند این ها مقیاس خطی یا ترسیمی اند که در این صورت با استفاده از مقیاس خطی می توانیم فاصله ها را اندازه گیري کرد . و اندازه ي واقعی آن ها را بدست آوریم.

 

مختصات نقشه :
الف : مختصات جغرافیایی ( طول، عرض ) :
موقعیت نقاط روي زمین با عرض و طول جغرافیایی و جهت آن بیان می شود عرض جغرافیایی : فاصله زاویه اي از دایره استوا است که یا شمالی است یا جنوبی، طول جغرافیایی : فاصله زاویه اي از نصف النهار مبداء ( نصف النهارگرینویچ ) است که یا غربی است یا شرقی . طول و عرض جغرافیایی یک نقطه را مختصات جغرافیایی می گویند .

مختصات جغرافيايی واهميت آن
همان طور که پيدا کردن يک مکان جديد بدون داشتن آدرس آن مکان ممکن نيست ، انجام هر فعاليت جغرافيايی نيز بدون داشتن آدرس دقيق ميسر نخواهد بود. مختصات جغرافيايی ، قراردادی است که بر اساس آن هر نقطه از سطح کره زمين دارای آدرسی دقيق خواهد بود و به عبارت ديگر با قبول قرارداد مختصات جغرافيايی هيچ دو نقطه ای را به لحاظ آدرس در سطح کره زمين نمی توان مشابه يکديگر يافت. قبل از پرداختن به جزئيات مربوط به مختصات جغرافيايی يا موقع رياضی مکانها ،لازم است کلياتی که به درک بهتر مساله کمک می نمايد را بدانيم. بر ای اين که بتوانيم هر مکان را بر سطح زمين دقيقا پيدا کنيم از دو عامل جغرافيايی به نام طول و عرض جغرافيايی استفاده می کنيم.
طول و عرض جغرافيايی چيست؟
بر اساس قرارداد سطح کره زمين را با خطوطی فرضی در نظر آوريد. بنا براين دواير متعددی بر سطح کره زمين قابل تصور خواهد بود که اولا تعداد آنها آن قدر می تواند زياد باشد که تمام سطح کره زمين را بپوشاند و ثانيااين دواير فقط به شکل عمود بر هم قابل تصور باشند.اين دواير طول و عرض جغرافيايی ناميده می شوند.
عرض جغرافيايی
بزرگترين دايره ای که سطح آن عمود بر محور فرضی (چرخشی) زمين باشد را سطح اِستوا و محيط اين دايره را خط اِستوا می ناميم.تنها سطح اِستوا است که از مرکز زمين می گذرد و بقيه سطوح فرضی در بالا يا پايين نقطه مرکزی زمين قرار می گيرند. و طبعا سطحی کوچکتر نسبت به سطح اِستوا خواهند داشت.کمانی که بين خط اِستوا و هر يک از دو قطب شمال و جنوب، قرار دارد، مبنای درجه بندی عرض جغرافيايی هرمکان است. به عبارت ديگر عرض جغرافيايی هر نقطه از سطح زمين فاصله ی زاويه ای است که بين آن نقطه و خط اِستوا ايجاد می شود.زاويه ای که رأس آن در مرکز زمين قرار دارد. به طوری که اگر ازنقطه ای بر روی خط اِستوا و نقطه مورد نظر دو خط فرضی رسم کنيم که يکديگر را در مرکز زمين قطع کنند،فاصله زاويه ای بين اين دو خط( که برابر خواهد بود با اندازه کمانی که بر سطح زمين بين اين دو نقطه قرار می گيرد.)عرض جغرافيايی نقطه مورد نظر خواهد بود.البته بايد توجه داشت که برای دو نيمکره زمين ،به کار بردن عبارت شمالی و يا جنوبی ضروری است زيرا بدون اين تفکيک آدرس دقيق نخواهد بود.
طول جغرافيايی
در سال ١٨٨٤ ميلادی در کنفرانس بين المللی جغرافيدانان و مهندسان که در واشنگتن دی. سی برگزار شد، مداری که از رصد خانه سلطنتی انگلستان واقع در گرينويچ، ٨ کيلومتری لندن در ساحل جنوبی رود تيمز می گذشت به عنوان مدار مبدا برای تعيين زمان بين المللی انتخاب شد. که سطح کره زمين را به دو نيمه ١٨٠ درجه ای تقسيم می کند. با اين قرارداد هر نقطه از سطح زمين دارای يک مشخصه بين المللی شد . در حال که تا قبل از آن هر کشوری به ميل خود مبدائی را انتخاب می کرد. مثلا فرانسويها مداری را که از پاريس می گذشت ، ايتاليايی ها مداری را که از رم می گذشت و يا مکزيکی ها مداری را که از مکزيکوسيتی عبور می کرد ؛ به عنوان مدار مبدا می شناختند و البته مشخص است که چنين وضعی سبب می شد که رويه واحد و طبعا زمان واحدی هم بين کشور ها بوجود نمی آمد . باتوجه به پيشرفتهای علمی ، صنعتی و تکنولوژيکی ، ضرورت وجود يک زمان واحد بين المللی سبب شد تا اين قرارداد وضع شود. در قرار داد جديد ، فاصله زاويه ای ميان هر نقطه و نقطه هم عرض آن در روی نصف النهار گرينويچ، طول جغرافيايی آن نقطه خواهد بود. به عبارت ديگر ؛ زاويه ای که بين هر نقطه از سطح زمين با نقطه ای در همان عرض جغرافيايی بر روی نصف النهار گرينويچ طول جغرافيايی آن نقطه خواهد بود . و اندازه اين زاويه برابر است با کمانی که بين اين دو نقطه بر روی سطح زمين قرار دارد. در اين حالت نيز رأس زاويه را در مرکز زمين تصور کنيد. نقاطی که در سمت راست مدار گرينويچ واقع شده اند دارای طول جغرافيايی شرقی و نقاطی که در سمت چپ گرينويچ قرار می گيرند،دارای طول غربی هستند که ذکر اين عبارت لازم است در غير اين صورت آدرس صحيح نخواهد بود.

ب:مختصات شبکه ( شبکه جغرافیایی ، شبکه قائم الزاویه ):
شبکه جغرافیایی در واقع سیستم مختصات کروي است . زیرا در آن موقعیت نقاط روي یک سطح کروي با ترسیم مدارهاو نصف النهار ها ایجاد می شود. مدارها دایره هایی اندکه به موازات دایره استوا رسم شده اند. نصف النهار ها نیز دایره هایی اندکه از دوقطب زمین عبور می کنند . از این رو در شبکه جغرافیایی فواصل نقاط از محور هاي اصلی شبکه با واحد هاي زاویه اي ( معمولا واحد سیصدو شصت قسمتی یعنی درجه و اجزاء آن ) بیان می شود. چون نمی توان این فواصل را به آسانی به واحد هاي خطی تبدیل کرد براي رفع این مشکل در بیشتر موارد به همراه شبکه جغرافیایی شبکه مختصات مسطح ( شبکه قائم الزاویه ) روي نقشه چاپ می شود که بوسیله آن می توان موقعیت نقاط را با بیان فاصله آن نسبت به محور هاي اصلی شبکه برحسب متر یا واحد هاي خطی دیگر مشخص کرد .

در سطح جهانی شبکه قائم الزاویه اي که امروزه متداول است شبکه U.T.M و P.S اند.
منحنی میزان یا خطوط تراز در نقشه ( نقشه هاي توپوگرافی)
پستی و بلندیهاي زمین بوسیله خطوط ارتفاع یا منحنی هاي میزان (خطوط تراز) بر روي نقشه هایی ترسیم می شود که به نقشه هاي توپوگرافی معروف است . روي خطوط تراز ارتفاع مربوط به آن ها نوشته می شود . براي تعیین ارتفاع خطوط میزان ، سطح آب هاي آزاد و صفر متر را مبناي محاسبه قرار می دهند و ارتفاع یکی از خطوط میزان را نسبت به آن با دستگاه ارتفاع سنج اندازه می گیرند پس از تعیین ارتفاع یکی از خطوط با توجه به فاصله خطوط میزان ( اختلاف ارتفاعی که هر خط میزان با خط میزان ماقبل و خط میزان مابعد خود دارد ) ارتفاع سایر خطوط نیز به دست می آید . هرچه قدر خطوط تراز بیشتر به هم نزدیک باشد شیب بیشتري است و برعکس هرچه منحنی هاي میزان از یکدیگر فاصله داشته باشند شیب کمتري است . با خطوط تراز قادر خواهیم بود اشکال کوهها ، خط الراس ها ، دره ها ، گردنه ها ، شیب ها ، دشت ها را روي نقشه ترسیم کنیم. این خطوط ارتفاع آن محل را با محل مجاور و یا سطح دریا مشخص می کند . دره ها و همچنین یالها از مهم ترین پدیده ها در مناطق کوهستانی هستند و دره ها و آبراهه ها در نقشه هاي توپوگرافی روي منحنی میزان به شکل عدد (8) و یال ها و پشته ها به شکل عدد (7) دیده می شود.

نقشه های توپوگرافی پوششی ۱/۵۰۰۰۰

این نقشه ها که از عکسهای هوائی سال ۱۳۳۴ و به روش فتوگرامتری توسط آمریکائیان در سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح تهیه شد تا مدتها تنها منبع اطلاعاتی دقیق و مطمئن برای کوهنوردان کشور بود. این نقشه ها که برای کل کشور تهیه شدند، دارای مشخصات کلی زیر است:

  • فاصله منحنی های میزان اصلی ۱۰۰ متر ، فرعی ۲۰ و تکمیلی ۱۰ متر
  • مبنای ارتفاعات سطح متوسط آبهای آزاد و منطبق با آب خلیج فارس در فاو
  • سیستم تصویر TM و مبنای مسطحات بیضوی اروپائی European است.
  • در این نقشه شبکه مختصات منطبق با طول و عرض جغرافیایی و واحد اندازه گیری درجه می باشد.
  • اخیرا بعضی از مناطق کشور مجددا با تصاویر ماهواره ای و عکسهای هوایی جدیدتر بهنگام شده است. این نقشه ها علاوه بر شیب کاغذی بصورت قابل رقومی dgn نیز موجود و برای عموم استفاده کنندگان قابل تهیه است.

بیشتر بدانیم
اگر روي یک منحنی میزان عدد 1500 نوشته شده باشد به این معنی است که تمام نقاط روي این منحنی از سطح دریا 1500 متر ارتفاع دارند. اگر روي منحنی بالاتر از منحنی فوق عدد 1600 و روي یک منحنی پایین تر عدد 1400 نوشته شده باشد نشان دهنده این است که در این نقشه منحنی هاي میزان با اختلاف ارتفاع صد متري ترسیم شده اند. این اختلاف فاصله ي تراز نامیده می شود . فاصله ي تراز بسته به مقیاس نقشه و عوارض منطقه از 10 تا 25 متر انتخاب می شود و نیز باید دانست که در نقشه هاي خیلی بزرگ مقیاس یا زمین نسبتا مسطح ، فاصله ي تراز از یک متر و حتی کمتر از آن هم ممکن است انتخاب شود معمولا ارتفاع را در روي همه ي منحنی ها نمی نویسند . بلکه از هر 5 منحنی یکی را پر رنگ تر می کشند و عدد ارتفاع را در کنارش می نویسند.

 

شمال حقیقی یا جغرافیایی

امتداد یک نقطه از سطح زمین به سمت قطب شمال سمتی پیدا می شود که به آن شمال حقیقی یا جغرافیایی می گویند و با علامت ستاره قطبی مشخص می گردد.امتداد شمال ، جنوب ، شرق و غرب ، امتدادهاي ثابت روي کره زمین اند. بین آن ها امتداد شمال عموما به عنوان مبداء استفاده می شود. امتداد شمال در هر نقطه نصف النهاري است که از آن نقطه می گذرد این امتداد را شمال جغرافیایی یا شمال حقیقی می گویند ، شمالی که توسط قطب نما مشخص می شود شمال مغناطیسی گویند و شمال شبکه امتداد شمالی محورهاي قائم شبکه قائم الزاویه است.

شمال مغناطیسی

از چرخش زمین به دور خود یک نیروی جاذبه مغناطیسی به وجود می آید که در قطب شمال متمرکز می شود و نوک عقربه قطب نما را به طرف خود جذب می کند. به عبارتی امتدادی را که عقربه قطب نما نشان می دهد شمال مغناطیسی نام دارد و با علامت نیم فلش یا حروف M . N  یعنی شمال مغناطیسی مشخص می گردد. (Magnetic North)

شمال شبکه

امتداد خطوط عمودی روی نقشه را در جهت بالا شمال شبکه می گویند و با علامت GN مشخص می گردد. Grid North

باید توجه داشته باشیم که قطب شمال مغناطیسی حدود چند درجه با شمال حقیقی اختلاف دارد، که چنانچه از نقشه استفاده می کنیم باید مقدار اختلاف آن را در نقشه تاثیر دهیم. معمولا این اختلاف را در نقشه های دقیق مشخص کرده اند.

اشتراک:

درباره نویسنده

نظر خود را بیان کنید

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.